Patologiczny hazard

W świadomości społecznej pojęcie „hazardu” kojarzone jest z ryzykownym graniem o wysokie stawki, z kasynem i atmosferą wysokiego standardu życia. Nieczęsto pojawia się przeświadczenie, że hazardziści to osoby uzależnione, które wcale nie przesiadują w eleganckim lokalu nad partią pokera, lecz np. grają w lokalnym salonie gier, wrzucając do automatów pięciozłotówki. Taki ogląd sprawy urealnia jednak sytuację – hazardem kierują te same mechanizmy uzależnienia, jakie są obecne w alkoholizmie czy w uzależnieniu od komputera. Hazard staje się „patologiczny”, kiedy osoba go uprawiająca zaczyna za jego pośrednictwem realizować swoje potrzeby emocjonalne, kosztem ewidentnych strat w relacjach z bliskimi oraz z samym sobą. Mimo destrukcji – materialnej, emocjonalnej i duchowej – hazardzista nie przestaje grać. Liczy na „uśmiech losu”, na odegranie się, na pozytywny wpływ swojego „szczęśliwego dnia” czy przychylność swojej „szczęśliwej maszyny”. Zaklinając rzeczywistość i dając się uwieść własnemu magicznemu myśleniu – gra. O uzależnieniu można mówić w momencie, kiedy ten zaczarowany świat „przyszłej wygranej” zaczyna dominować w dążeniach i planach hazardzisty, a także wówczas, kiedy życie emocjonalne zostaje podporządkowane cyklom grania, sprowadzającym się do fazy wzrostu napięcia i jego spadku.


Tylko nieznaczny procent hazardzistów fizycznie przebywa i gra w kasynach (choćby dlatego, że kasyn w Polsce jest niewiele), nieporównywalnie więcej zakładów hazardowych dokonuje się poprzez kasyna internetowe oraz wszelkiego rodzaju gry pieniężne online. Uzależnienie obejmuje granie na automatach, grę w karty, obstawianie zakładów bukmacherskich, spekulacje giełdowe, totolotka, konkursy audiotele, loterie itd. Według Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych patologiczny hazard należy do zaburzeń nawyków i popędów, co oznacza, że np. obecny w czyimś codziennym życiu schemat pełnego napięcia oczekiwania na wynik loterii również może, jeżeli spełnione są inne kryteria uzależnienia, być dla tej osoby sygnałem wskazującym na istnienie problemu.

Można wyróżnić cztery fazy rozwoju uzależnienia od hazardu:

  1. faza zwycięstw – granie okazjonalne, fantazjowanie na temat wielkich wygranych, duże wygrane powodujące coraz silniejsze pobudzenie, coraz częstsze zakłady i coraz wyższe stawki; człowiek zaczyna wierzyć w to, że będzie zawsze wygrywać, a w przypadku osiągnięcia „wielkiej wygranej” dąży do jej powtórzenia (nieuzasadniony optymizm), coraz częściej ryzykując większe kwoty; ta faza może trwać 3-5 lat;
  2. faza strat – gracz naraża się na wysokie straty; wysokie pożyczki i próby odgrywania się, a w przypadku powodzenia wygrane idą na spłaty długów; hazardzista gra kosztem pracy i domu, kłamie i zaczyna ukrywać swoje uzależnienie; unika wierzycieli i cały czas ma nadzieję, że wkrótce nastąpi kolejna „wielka wygrana”;
  3. faza desperacji – separacja od rodziny i przyjaciół; utrata pracy i narastające długi powodują panikę; presja wierzycieli popycha często ku przestępstwom; te obciążenia prowadzą z kolei do psychicznego wyczerpania, pojawiają się wyrzuty sumienia, poczucie winy, bezradność i depresja;
  4. faza utraty nadziei – rozwód; poczucie beznadziejności, myśli i/lub próby samobójcze; hazardzista ma wówczas dwie drogi: coraz głębsza ucieczka w uzależnienie (w hazard oraz np. w alkohol), a dalej: więzienie i w końcu śmierć, albo zwrócenie się o pomoc.

Do tych czterech faz można dołączyć fazę 5), mianowicie fazę zdrowienia (odbudowy), o ile osoba uzależniona podejmie terapię lub rozpocznie realizację programu 12 kroków Anonimowych Hazardzistów. Z kolei faza pierwsza jest często poprzedzona okresem zainteresowania różnymi formami gier, co rozpoczyna się jeszcze w okresie bycia nastolatkiem, a okres ten może trwać 10 i więcej lat.


Diagnoza patologicznego hazardu

Patologiczny hazard jako jednostkę chorobową rozpoznajemy wówczas, gdy w okresie ostatniego roku stwierdzono obecność co najmniej trzech z opisanych niżej sześciu kryteriów:

  • silna potrzeba lub poczucie przymusu grania – odczuwane w okresach, w których gra jest niemożliwa, ewentualnie wówczas, kiedy osoba grająca sama próbuje powstrzymać się przed graniem;
  • subiektywne przekonanie o istnieniu trudności w kontrolowaniu zachowań związanych z graniem, zaburzona kontrola nad powstrzymywaniem się od grania, nad długością czasu poświęconego na granie oraz nad ilością środków na nie przeznaczonych;
  • występowanie, przy próbach przerwania lub ograniczenia grania, niepokoju, rozdrażnienia czy gorszego samopoczucia – niejednokrotnie także fizycznego; ustępowanie tych stanów w momencie, w którym wraca się do gry;
  • spędzanie coraz większej ilości czasu na graniu, granie bardziej ryzykowne, przeznaczanie na grę coraz większych kwot w celu uzyskania zadowolenia czy dobrego samopoczucia, które wcześniej uzyskiwane były już przy mniejszej intensywności grania;
  • postępujące zaniedbywanie alternatywnych źródeł przyjemności lub dotychczasowych zainteresowań na rzecz grania, coraz większa koncentracja życia wokół grania – co widoczne jest najwyraźniej w tym, iż granie, zdobywanie środków finansowych na granie itd. stają się zasadniczą aktywnością patologicznego hazardzisty; można tu pokusić się o stwierdzenie, iż wszystko, co związane z graniem oraz unikaniem jego destrukcyjnych konsekwencji, staje się niejako najważniejszym punktem odniesienia i wartością w życiu osoby uzależnionej;
  • kontynuowanie grania pomimo szkodliwych następstw (fizycznych, psychicznych i społecznych), o których wiadomo, że mają związek z graniem; nieracjonalne powtarzanie zachowania, które realnie przynosi bardzo konkretne i dostrzegalne straty na różnych płaszczyznach.

Sygnały przemawiające za obecnością problemu hazardu

Sygnały finansowe:

  1. Czy zauważyłaś/eś, że brakuje pieniędzy w Twoim portfelu lub na koncie bankowym?
  2. Czy zapodziały się gdzieś, w tajemniczy sposób, wartościowe przedmioty z Twojego domu?
  3. Czy ktoś z Twoich bliskich podjął dodatkową pracę, a pomimo tego Wasza sytuacja materialna nie uległa poprawie?
  4. Czy zaszły jakieś zmiany w sposobie wydawania Waszych pieniędzy i czy wiesz, na co są one teraz przeznaczane?
  5. Czy ktoś z Twoich bliskich podjął swoje lub Wasze oszczędności i te pieniądze gdzieś się „rozpłynęły”?
  6. Czy otrzymałaś/eś jakieś zaległe rachunki, które miała uregulować osoba podejrzewana o hazard?
  7. Czy ta osoba jest odpowiedzialna za niespłacanie rat pożyczki?
  8. Czy ta osoba pożycza pieniądze od rodziny, przyjaciół bądź znajomych?
  9. Czy ta osoba dopomina się o pieniądze na spłacenie długu karty kredytowej?
  10. Czy ta osoba stara się utrzymywać w tajemnicy informacje na temat rodzinnych finansów?

Sygnały emocjonalne:

Czy osoba, którą podejrzewasz o hazardowe granie:
  1. Zaczęła izolować się ostatnio od rodziny i przyjaciół, znacznie mniej uczestniczy w ich życiu, chociaż wcześniej robiła to z przyjemnością?
  2. Ma jakieś niewytłumaczalne i nieznane bliżej kłopoty i troski?
  3. Narzeka na poczucie pustki, kiedy nie gra?
  4. Bywa zła, smutna, ma obniżony nastrój, skarży się na poczucie beznadziejności?
  5. Szybko się nudzi, bywa napięta, wybuchowa, przyjmuje często „postawę obronną”?
  6. Wspomina o samobójstwie?

Sygnały dotyczące zachowań (dotyczą one zarówno graczy, jak i ich bliskich):

Czy osoba, którą podejrzewasz o hazardowe granie:
  1. Utrzymuje w tajemnicy powody swoich nieobecności („zniknięć”)?
  2. Dużo i często mówi na temat hazardu i grania?
  3. Demonstruje wyraźne wahania nastroju?
  4. Zaniedbuje swoje obowiązki?
  5. Często mówi o pieniądzach?
  6. Jeśli chodzi do szkoły, ma złe wyniki w nauce?
  7. Zmieniła rytm snu i odżywiania się?
  8. Zmieniła się w kontaktach seksualnych?

Sygnały dotyczące zmiany poczucia czasu:

Czy osoba, którą podejrzewasz o hazardowe granie:
  1. Spóźnia się często do pracy lub ją opuszcza?
  2. Ma takie okresy czasu, z których nie potrafi się rozliczyć („opowiedzieć”)?
  3. Twierdzi, że ma zbyt mało czasu, żeby podołać wszystkim swoim obowiązkom?
Opracowano na podstawie materiałów Centre for Addiction and Mental Health, zebranych przez dr med. Bohdana T. Woronowicza