Zespół uzależnienia od alkoholu

Bohdan Woronowicz, zastanawiając się nad powodami, dla których ludzie spożywają alkohol oraz nad czynnikami wpływającymi na rozwój uzależnienia, pisze: „Dotychczas nie znaleziono jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, dlaczego jedni stają się alkoholikami, a inni nie, pomimo że jedni i drudzy piją w sposób do siebie zbliżony. Jeżeli zapytamy reprezentatywną grupę ludzi o to, dlaczego piją, usłyszymy dziesiątki, a nawet setki powodów. Okazuje się, że piją oni, aby się odprężyć, uspokoić, dobrze się poczuć, dobrze się bawić, być śmielszymi, złagodzić stres, łatwiej zasnąć, a także z radości, ze smutku, ze zdenerwowania itp., itd.

Przedstawiona lista jest oczywiście niekompletna, jednak mimo różnorodności powodów można podjąć próbę pogrupowania najczęściej spotykanych motywów, dla których ludzie sięgają po alkohol. (...) mamy tu do czynienia z różnymi motywacjami, począwszy od fizjologicznej (zaspokojenie pragnienia, poprawienie apetytu czy uśmierzenie bólu), poprzez psychologiczną (z radości, ze zdenerwowania, dla uspokojenia itp.), aż do socjologicznej (rytuał, naśladownictwo, uleganie naciskom, obawa przez śmiesznością czy odrzuceniem itp.). Pije się także w celach manipulacyjnych (otoczenie widzi, że cierpię, więc będzie dla mnie milsze, zachowania agresywne po alkoholu czy robienie różnych głupstw będzie łatwiej rozgrzeszone niż na trzeźwo itp).

Zdaniem Jana Szczepańskiego ludzie piją z chęci ucieczki od rzeczywistości, z przyczyn ceremonialnych, w związku z zabawą, dla dodania sobie odwagi oraz nałogowo.

Antoni Kępiński wyróżniał „neurasteniczny” styl picia (dla redukcji zmęczenia i rozdrażnienia), „kontaktywny” (dla uzyskania lepszego kontaktu z innymi ludźmi), „dionizyjski” (dla uzyskania oszołomienia i ucieczki od rzeczywistości), „heroiczny” (dla osiągnięcia poczucia mocy) oraz „samobójczy”.

Inni badacze wyróżniają trzy najczęściej spotykane grupy powodów picia:

  • „ucieczkowe”, np. w celu zapomnienia o kłopotach, zredukowania napięcia, poprawy nastroju lub odprężenia się;
  • „społeczne”, np. dla towarzystwa, z uprzejmości, z okazji;
  • „w poszukiwaniu przyjemności”, np. dla smaku alkoholu czy też dla jego rzekomo zdrowotnego działania.

Upraszczając można więc powiedzieć, że ludzie sięgają po alkohol głównie z dwóch przyczyn, tj. ze względów społecznych (np. podczas uroczystości czy ulegając namowom) oraz ze względów indywidualnych, tj. w celu odczucia efektu jego działania.


Znacznie trudniej jest odpowiedzieć jednoznacznie na pytania dotyczące przyczyn uzależnienia, bowiem mechanizmy jego powstawania nie zostały jeszcze wystarczająco dobrze poznane. Obecnie przyjmuje się, że mamy tu do czynienia z czynnikami społecznymi, psychologicznymi oraz duchowymi, nakładającymi się na podłoże biologiczne (...):

  1. Wpływ czynników społecznych: rozpowszechnienie problemów związanych z alkoholem ma ścisły związek z obyczajowością i postawami społecznymi wobec picia alkoholu, a więc z czynnikami kulturowymi. Spotykamy kultury z dominującym wzorcem abstynencji (np. niektóre odmiany protestantyzmu w Europie i USA oraz islam), kultury, gdzie tolerancja pijaństwa połączona jest z tolerancją dla indywidualnych pijaków (np. w społeczeństwie polskim czy holenderskim), kultury akceptujące picie alkoholu, ale jednocześnie kontrolujące je (np. kultura żydowska) oraz kultury „pijackie”, w których spożywanie alkoholu jest na porządku dziennym. Nie bez znaczenia jest również (...) dostępność napojów alkoholowych (cena, łatwość nabycia, ograniczenia w sprzedaży). Szczególnie ważne znaczenie ma środowisko rodzinne, które może ograniczać lub zwiększać, poprzez stworzenie korzystnych warunków do prawidłowego rozwoju swoich członków, ryzyko uzależnienia (...).
  2. Wpływ czynników psychologicznych: mechanizmy, które warunkują zachowania człowieka, są ściśle związane z cechami jego osobowości. Dotyczy to każdego, a więc również alkoholików. Nie wszyscy jednak wiedzą, że większość zachowań demonstrowanych przez alkoholików wynika z ich niedojrzałości emocjonalnej. Liczne badania wykazały również, że zaburzenia zachowania (w tym zachowania antyspołeczne) oraz większa agresywność w dzieciństwie korelują z alkoholizmem w wieku dorosłym. Są one traktowane przez niektórych jako czynniki zwiększonego ryzyka wystąpienia uzależnienia od alkoholu (...).
  3. Wpływ czynników duchowych: niektórym osobom wydaje się, że alkohol pomaga im w zapełnieniu pustki życiowej. Nie zauważają one, że jest to złudne i że w efekcie wypiera on stopniowo coraz więcej rzeczy wartościowych, że uniemożliwia urzeczywistnienie oraz rozwój posiadanych talentów i zdolności, a tym samym coraz bardziej pogłębia istniejącą już pustkę. Chwilowe poczucie siły, jedności, przyjaźni czy wspólnoty zanika prawie natychmiast z chwilą, kiedy alkohol przestaje działać. Pojawia się natomiast coraz większe osamotnienie, od którego pozorną ucieczką jest kolejna porcja alkoholu. W ten sposób błędne koło toczy się dalej (...).
  4. Wpływ czynników biologicznych: biologiczna podatność organizmu na negatywne skutki używania alkoholu, w tym na uzależnienie, związana jest z predyspozycjami genetycznymi, płcią, wiekiem, ogólnym stanem zdrowia, dietą oraz obecnością niektórych schorzeń” (B. T. Woronowicz, Poznań 2008, s. 24-40).

Według klasyfikacji ICD-10 zespół uzależnienia to „kompleks zjawisk fizjologicznych, behawioralnych i poznawczych, wśród których przyjmowanie substancji lub grupy substancji dominuje nad innymi zachowaniami, które miały poprzednio dla pacjenta większą wartość. Głównym objawem zespołu uzależnienia jest pragnienie (często silne, czasami przemożne) przyjmowania substancji psychoaktywnej (która może być lub nie – środkiem stosowanym w medycynie), alkoholu lub tytoniu. Przyjęcie substancji nawet po bardzo długim okresie abstynencji może wyzwalać zjawisko gwałtownego nawrotu innych objawów zespołu, znacznie szybciej niż pojawienie się uzależnienia u osób poprzednio nieuzależnionych. Na ostateczne jego rozpoznanie pozwala identyfikacja trzech lub więcej następujących cech/objawów, występujących łącznie przez pewien okres czasu w ciągu ostatniego roku:

  1. silna potrzeba przyjmowania substancji albo poczucie przymusu jej przyjmowania;
  2. trudności kontrolowania zachowania związanego z przyjmowaniem substancji, jego rozpoczęcia, zakończenia lub ilości;
  3. fizjologiczne objawy stanu odstawienia, występujące po przerwaniu lub zmniejszeniu ilości przyjmowanych substancji, w postaci charakterystycznej dla danej substancji zespołu abstynencyjnego, albo używanie tej samej lub podobnie działającej substancji w celu zmniejszenia nasilenia bądź uniknięcia objawów abstynencyjnych (tzw. „klin”);
  4. stwierdzenie tolerancji, co oznacza, iż w celu wywołania skutków powodowanych poprzednio przez dawki mniejsze, potrzebne są dawki coraz większe (typowym przykładem są osoby uzależnione od alkoholu lub opiatów, przyjmujące dobowe dawki, które u osoby bez zwiększonej tolerancji mogą być przyczyną zatrucia lub śmierci);
  5. z powodu przyjmowania substancji psychoaktywnych narastające zaniedbywanie alternatywnych źródeł przyjemności lub zainteresowań, zwiększona ilość czasu poświęcanego na zdobywanie lub przyjmowanie substancji albo odwracanie następstw jej działania;
  6. przyjmowanie substancji mimo wyraźnych dowodów jawnie szkodliwych efektów, takich jak: uszkodzenie wątroby na skutek intensywnego picia, stany obniżonego nastroju w wyniku intensywnego przyjmowania substancji albo polekowe obniżenie funkcji poznawczych.

Jako charakterystyczna cecha uzależnienia bywa również opisywany zawężony repertuar wzorców przyjmowania substancji” (S. Pużyński, J. Wciórka, Kraków 2000, s. 73-74).

Przykładowe pytania z testu przesiewowego na rozpoznanie uzależnienia:

  1. Czy czuł Pan/Pani kiedykolwiek, że powinien Pan/Pani przerwać picie?
  2. Czy ludzie sprawiali Panu/Pani przykrość przez krytykowanie Pana/Pani picia?
  3. Czy czuł się Pan/Pani kiedykolwiek źle lub winny z powodu Pana/Pani picia?
  4. Czy kiedykolwiek po obudzeniu pierwszą Pana/Pani myślą była myśl o wypiciu alkoholu, aby uspokoić nerwy albo przerwać objawy przepicia?

Udzielenie odpowiedzi „tak” na 2 lub więcej pytań oznacza wysokie prawdopodobieństwo występowania u danej osoby poważnych problemów alkoholowych.